Espainia eta Frantzia eratu zirenetik, eta lehenago ere bai, euskaldunoi gaizki joan zaigu. Mendetan zehar euskararen erabilera jazarri eta debekatu dute; espainiera eta frantsesa inposatu dituzte, derrigorrezko eskolatzea, hedabideak, patronala, derrigorrezko soldadutza, Eliza eta abar erabilita euskal herritar guztiak gazteleradun edo frantsesdun bihurtu gaituzten arte, eta euskaldun elebakarrez osatutako gehiengoa zena gutxiengo elebidun bihurtu arte. Gertaera dokumentatuak dira, edonork kontrastatu ditzakeenak.
Frankistek 1937an etendako saiakera labur baten ondoren, 40 urteko diktaduraren ondoren (beste bat gehiago), 1979an Gernikako estatutua onartu zen EAEn, eta 1982an Garaikoetxearen, Etxenikeren, Labaienen… Jaurlaritzak Euskararen Lege-proiektua aurkeztu zuen Gasteizko Legebiltzarrean.
EAJren, PSE-PSOEren eta Euskadiko Ezkerraren botoekin onartu zen Euskararen Erabilera Normalizatzeko Oinarrizko Legea. Legearen helburua zen "euskara gure erkidegoko zeinurik agerikoena eta nortasunaren ikur objektiboena dela aitortzea, bai eta erkidegoan erabat integratzeko tresna ere, ezagutza eta erabileraren bidez". Legeak euskara aitortzen du EAEko berezko hizkuntzatzat, eta euskara eta gaztelania hizkuntza ofizialtzat. Gainera, EAEn kokatutako edozein erakunde publikorekin harremanak euskaraz edo gaztelaniaz izateko oinarrizko hizkuntza-eskubideak aitortzen dizkie herritarrei, jarduera profesionalak, lanekoak, politikoak eta sindikalak euskaraz egiteko eskubidea, etab, eta ezartzen du, halaber, botere publikoek bermatuko dutela eskubide horien erabilera "benetakoa eta eraginkorra" izango dela. Hori EAEn. Ez Nafarroan eta "euskal-frantziar herrialdean", non debekuek, bazterketak eta euskarari (herritar euskaldunei) ezarritako oztopoek indarrean jarraitzen duten (Nafarroako iparraldean gutxiago), orain "demokrazien" bermearekin, hori bai.
Legea onartu eta 40 urte pasa beranduago ere, euskaldunen oinarrizko hizkuntza-eskubideak bermatu gabe jarraitzen dute bertoko zerbitzu publiko askotan, eta zer esanik ez Espainiaren menpekoetan (Renfe, Correos, polizia nazionala, guardia zibila..).
Argi dago erakunde eta enpresa publikoak euskalduntzeko erritmoak bultzada behar duela, ohiko jarduna eta herritarrekiko tratua gaztelaniaz edo euskaraz gauzatu ahal izateko, eta horretarako beharrezkoa da eremu publikoan lan egin ahal izateko behar adinako euskara-maila eskatzea, berez espainolarekin gertatzen den bezala.
PSOEk ez du jada euskararen heriotza eskatzen, 1899an argi eta garbi egin bezala. Orain, komunitate euskaldun askoz murritzagoa izanik, berreskurapena ahalik eta gehien oztopatzera mugatzen da
PSOEk ere berretsi zuen legea betearazteko modu eraginkor bakarra da hori, baina uko egiten dio bi hizkuntza ofizialen eskakizuna berdintzeari, baita sektore publikoan ere, euskaldunei beren eskubide oinarrizkoenak erabiltzea eragotzita. Horretarako, "errealitate soziolinguistikoa" eta "benetako eskaria" aipatu ohi dituzte bere ordezkariek, zinismo lotsagabetu ariketa betean. Izan ere, Espainiak, Frantziak eta mendeetan eta gaur egun arte estatuok Euskal Herrian izan dituzten ordezkaritzek ezarritako politika uniformizatzaile eta diskriminatzaileek erditu dituzte egungo "errealitate soziolinguistikoa" eta "benetako eskaria".
PSOEk ez du jada euskararen heriotza eskatzen, 1899an argi eta garbi egin bezala. Orain, komunitate euskaldun askoz murritzagoa izanik (ehunekotan), diskriminatua eta minorizatua, berreskurapena ahalik eta gehien oztopatzera mugatzen da epaile eta sindikatu jakobinoen eskutik, jakinik espainolarekin gutxienez parekatzen duten politika askoz ausartagoen aplikaziorik gabe gure hizkuntzaren etorkizunak iraungitze-data duela.
EAEn Jaurlaritzako bazkide minoritarioa dirudien EAJ nahasten dute. Nafarroan nor baino nor euskarafoboago lehiatzen dira PPrekin eta UPNrekin, bestelako erantzunik gabe.
Ez da adostasuna eskatzen dutena, mendekotasuna eta etsipena baizik.
Ahal izanez gero, "zentralitatearen, moderazioaren eta zentzuaren" izenean itzaltzen joatea... harrabots gehiegirik sor ez dadin, eskupeko bat han, beste bat hemen.
PSOE, salbuespen bakanak salbuespen, PP eta Voxen bertsio "edukatua" da, baina ez atsegina: espainiar supremazismo garbi eta gogorra, baina baselina pixka bat ematen duena, gure patrikatik ordainduta, hori bai.
Ernesto Leitza eta JJ Agirre, Euskaltzaleen Foroko kideak
