Duela aste bat Bilboko Arriaga antzokira joan nintzen Bereterretx ikuskizuna ikustera. Barkatu erredundantzia, baina zaila da “ikuskizun” ez den hitz bat erabiltzea, ez baitzen soilik antzezpen bat ezta soilik errezitaldi bat ezta soilik dantza-emanaldi bat ere… Dena dela, ikuskizun ederra izan zen, Bereterretxeren kanthoria balada herrikoiaren errepresentazio liluragarrian. Nire iritzi positiboa partekatuko lukete ikusle guztiek, beren txaloek sortutako zalaparta ikusita.
Dena dela, zerbaitez konturatu nintzen; antzokia erdi hutsik zegoen. Nahiko ikusle geunden, baina ez zegoen konparaziorik Arriaga antzokian espainolez egiten diren beste espektakuluekin. Hurrengo egunean lagun bati ikuskizunari buruz egin nion berba eta honakoa erantzun zidan: “Euskaraz egon arren, interesgarria dirudi”. Esaldi horren inguruan gogoetan egon naiz konturatu arte, esan bezala, Bereterretxek jasotako ikusle kopuruaren eta Arriaga antzokian espainolez egiten diren beste espektakuluen artean konparaziorik ez egon arren, badagoela euskaraz egiten diren beste ikuskizunekin harremana. Izan ere, antzokian ikusi ditudan euskarazko emanaldi gehienek jendetza txikia erakartzen dute. Zergatik? Euskal hiztunen kopurua antzoki bat betetzeko nahiko handia da Bilbon; beraz, zergatik ez dago antzokia ia inoiz beteta? Erantzuna lagunak ahoskatutako esaldi horretan dago.
“Euskaraz egon arren, interesgarria dirudi” esatea aurreiritzi galant baten adibidea dela esan gabe doa, baina non dago aurreiritzi horren iturburua? Lagun hau ez da euskararen aurkako norbait, euskaltzale gisa deskriba baikenezake, baina bera ere aurreiritziz josita zegoela argi dago. Are gehiago, euskaltzale askok partekatzen duten aurreiritzi bat da. Arrazoia? Euskal kultura zehazki bilatzen ez bazaude, ez duzu inon aurkituko eta, ondorioz, kultur ekoizpen onak erdararekin lotuko dituzu.
Prestigioa eraikitzen den nozioa da eta eraikitzen lehenak hiztunok izan behar dugu. Nola espero dugu beste kultur hegemonikoek euskarari prestigioa ematea guk geuk ezin badiogu euskarari bere lekua eman Euskal Herrian?
Urtero euskararen normalizazioaren bidean aurrerapen esanguratsuak egin arren, demagun euskarazko liburu bat erosi nahi duzula, euskal kulturaren alde egin nahi duzulako euskaltzale gisa; Bilboko Iparragirre kaleko Elkar liburu dendara joatea erabakitzen duzu (Bilboko Elkar handiena eta hiriaren erdi-erdian), baina ez duzu euskarazko libururik aurkitzen sail nagusian. Konturatzen zara beherantz doazen eskailera batzuk daudela eta han behean aurkitzen dituzu euskarazko liburuak. Adibide adierazgarria, ezta? Espainolezkoak eta espainolera itzuliak izan diren liburuak solairu nagusian daude eta euskarazkoak beheko solairuan. Erabaki horren atzean erdal literatura euskal literaturaren gainean jartzearen ideia ez egon arren (ziurrenik erabakia hartu izan da erosle gehienek erdarazko liburuak erosten dituztelako eta solairu nagusian ez dagoelako euskarazko liburuentzako lekurik), subkontzienteki ideia hori helarazten da.
Berdina gertatzen da zinemara bazoaz euskal filmen bat ikustera eta, erdarazko filmekin gertatzen ez den bezala, azpitituluak erdaraz jartzen dituztenean. Halaber, berdina gertatzen da bazkaltzeko jatetxe baten bila zaudenean eta aurkitzen duzun guztia janari txinatarra, indiarra, mexikarra, kolonbiarra, thailandiarra, venezuelarra, marokoarra, italiarra edo japoniarra denean. Era berean, berdina gertatzen da parrandan irteten zarenean eta dantzalekuan edo diskotekan jartzen duten musika guztia reggaetona edo teknoa denean. Oro har, horrek guztiak subkontzienteki mezu bat bidaltzen dizu; euskalduna ez den zerbait kontsumitu beharko zenuke, euskalduna denak ez du pena merezi.
Zergatik kentzen diogu meritua gure kulturari modu honetan? Zergatik jartzen dugu beti euskalduna ohikoa ez den zerbait bezala?
Soziolinguistikan prestigioa oso garrantzitsua den nozioa da, batez ere hizkuntza edota kultura txikituei eragin egiten diena. Hizkuntza edota kultura batek prestigioa duenean hegemonikoa bilakatzeko bidean dago. Aitzitik, sarritan uste dugu prestigio hau kanpotik datorrela. Hots, uste dugu, esate baterako, Bernardo Atxaga edo Kirmen Uribe bezalako idazleen obrak nazioartean sarituak direnean jasoko dugula prestigioa. Alabaina, prestigioa eraikitzen den nozioa da eta eraikitzen lehenak hiztunok izan behar dugu. Nola espero dugu beste kultur hegemonikoek euskarari prestigioa ematea guk geuk ezin badiogu euskarari bere lekua eman Euskal Herrian?
Euskararen etorkizuna bermatu nahi badugu, euskarari tokia egin behar diogu eta, horrela, ez dugu “euskaraz egon arren, interesgarria dirudi” moduko aurreiritzirik entzungo.
Aritz Arrieta
