Espainiako eta Frantziako naziotasuna eraikitzeko hezkuntza eremu estrategikoa bada, are garrantzitsuagoa da euskaldunontzako hezkuntza eredu propio baten alde lan egitea euskal identitatearen ordezkapenari aurre egiteko. Horrexegatik, abertzaletasunaren loraldiek bultzatutako pizkundeetan ahalegin handiak egin zituzten hezkuntza eredu euskalduna sortzeko eta lurralde osora zabaltzeko. Espainiako gerra aurreko ikastolen sustatzaile izan ziren Herrientsak, 60ko hamarkadan sortu zen ikastolen mugimendua eta sare “publikoan” murgiltze eredua ezartzearen aldeko ekimenak dira horren adibide.
Zoritxarrez, euskal hezkuntzaren aldeko ahalegin horiek guztiek ez dute behar bezalako garapenik izan eta, egun, badira atzerakada-prozesuan murgildurik gaudela adierazten duten zantzuak. Izan ere, murgiltze eredua, helburuei dagokienez, urardotuta dago; euskara bere testuinguru kulturalaz eta politikoaz hustuta irakasten da, gure hizkuntza barik beste hizkuntza bat gehiago balitz bezala. Esan dezakegu ikasleak euskaratu egiten ditugula, eta ez euskaldundu. Afera honetan, irakas-prozesua bideratzeko erabiltzen dugun marko teorikoak ere garrantzi handia dauka. Izan ere, pedagogia, edozein tresna bezala, ez da neutroa, eta ikuspegi dekolonialaren betaurrekoekin aztertzen ez badugu status quoa indartzeko joera izango du.
EAEn eta Nafarroako foru erkidegoan konpetentzien markoa da hezkuntza ardazten duen irizpide pedagogikoa. Hezkuntzaren helburua da ikasleek konpetentzia batzuk garatu ditzaten bizitzari modu eraginkorrean aurre egiteko, eta ikasgai bakoitzak ekarpena egiten dio konpetentzia horien lorpenari. Testuinguru horretan, euskararen, espainolaren, frantsesaren eta ingelesaren irakaskuntzak ekarpena egiten die konpetentzia komunikatiboen lorpenari. Hizkuntzen irakaskuntzaren ikuspegi instrumental horrek hizkuntzen arteko menpekotasun harremanak ezkutatzen ditu, berdintasunaren mozorropean. Chomskyk esana da, hizkuntzen arteko harremanei buruz ari garenean, hizkuntza horiek hitz egiten duten herrien arteko harremanei buruz ari garela, eta harreman horiek botere harremanak direla beti. Orduan, galdera hau egin dezakegu: zer da konpetentzien markoa euskararen eta euskal kulturaren transmisioarentzat?
Euskara bere testuinguru kulturalaz eta politikoaz hustuta irakasten da, gure hizkuntza barik beste hizkuntza bat gehiago balitz bezala
Konpetentzien markoari ez badiogu herri menperatuaren ikuspegia aplikatzen, euskararen irakaskuntza ikuspegi instrumentaletik egingo dugu, hau da, euskara irakatsiko dugu komunikazio gaitasunak lantzeko soilik. Joan den ikasturtean, konpetentzien ikuspegiari jarraituz, ikastetxe askotan hizkuntza proiektuak lantzen aritu dira. Proiektu horien helburua da zehaztea hizkuntzak nola uztartuko diren gaitasun komunikatiboa lantzeko; euskara nola uztartuko den espainolarekin, frantsesarekin eta ingelesarekin. Aldiz, hizkuntza proiektuotan ez da galdetzen nola uztartuko den euskara bere kulturarekin. Baina bere testuinguru kulturaletik eta politikotik kanpo, euskararen ikaskuntzak zentzua galtzen du. Ikasleei gure hizkuntzaren aldeko atxikimendua transmititzeko, ezinbestekoa da haur eta gazteekin status quoa gaindituko duen nazio kontzientzia lantzea, eta horretarako, euskara bere testuinguru kultural eta politikoan txertatuta irakastea nahitaezkoa da.
Konpetentzien markoak irudikatzen duen hizkuntzen arteko ustezko berdintasunaren ideiak, ikasleengan euskararen ikaskuntzarekiko zalantza eragiten du, ezinbestean: zertarako ikasi euskara baldin eta espainolaren, frantsesaren eta ingelesaren ikaskuntzaren bidez ere lortuko baditugu konpetentzia komunikatiboak? Ikuspegi instrumentalak ezkutatzen duena da, gizartean, espainolaren, frantsesaren eta ingelesaren balioa ez dela instrumentala soilik eta hizkuntza horien balio sinbolikoa, politikoa eta ekonomikoa handia dela. Aldiz, euskararen balioa esparru horietan, nazio zapalkuntzaren ondorioz, minorizazio-prozesu historiko induzitu eta sistematikoaren emaitza dugu. Hezkuntzan, nazio zapalkuntzaren ondorio den desoreka kontuan hartu gabe, egoera “normalizatuan” bizi bagina bezala jarduten dugunean, zapalkuntza bera da normalizatzen ari garena.
Hizkuntzek gizartean duten balio erantsiak dira, hain zuen ere, ikasleengan hizkuntza bakoitzarekiko atxikimendua eta ikasteko motibazioa pizten dutenak. Eta motibazioaz ari bagara motiboaz edo zergatiaz galdegin beharko dugu, horrek emango baitio zentzua euskararen ikaskuntzari, eta motibazioa ikasleari. Beraz, zertarako instrumentalaren ordez galdera hau egin dezakegu: zergatik ikasi euskara? Euskararen lurraldean bizi garelako eta euskara delako justiziazko hizkuntza lurralde honetan. Euskaraz adierazten delako euskal pentsamendua, iruditeria kolektiboa; kultura jasoa eta herrikoia, bertsoak, kantak, ele zaharrak, antzerkia, dantza, euskaraz izendatzen eta antolatzen dugu lurraldea, naturaren elementuak eta beren esanahia, kosmogonia, mitoak, historia, literatura eta politika. Kultura bizirik dagoenez, organikoa denez, euskaraz irudikatzen dugulako gure etorkizunaren utopia. Nazio bat garelako eta izaten jarraitu nahi dugulako.
Jaione Ramón Gana, Euskaldunon Hezkuntza Taldea
