Otsailaren 14an, gaztelaniaz, eta otsailaren 17an, euskaraz, Jose Ignazio Ansorenak idatzitako iritzi-artikuluari erantzun nahi nioke honen bitartez.
Artikuluaren izenburua Kaldereroak eta arrazismoa da, eta honela hasten da: “Kaldereroen Konpartsak ezaugarri arrazistak omen ditu batzuen iritziz”. Aurrerago, integrismoa dela honetara ekarri gaituena esanez jarraitzen du: “Integrismoa gizartean nagusitu izan denean, beti ekarri ditu elkarbizitzaren hausturak, liskarrak eta… gerrak”. Bueno, bueno… ez zen horraino iritsi behar iritzi bat emateko eta kaldereroak gatazka etikorik gabe ospatzen jarraitzeko, uste dut.
Egia esanda, idatzian agertzen diren zenbait ideia ekarri nahi nituzke hona, nahasiak argitzeko. Adibidez, esaten duenean kaldereroak lan egitera etortzen ziren hirien harresietatik kanpo geratzen zirela, eta han haien kanpalekuak antolatzen zituztela. Kalderashak Errumaniatik etorritako ijitoak ziren, eta ijitoak izateagatik, 1783. urtera arte, lege desberdinak zituzten; adibidez, ezin zuten herri txikietan bizi edo zenbait lanbidetan jardun. Hori kontuan izan behar dugu gure buruan kanpalekua irudikatzen dugunean, eta ez bakarrik emakumeak suaren inguruan dantzan eta panderoa jotzen.
Aurrerago irakurtzen dugu: “Euren umoreak, libertate-zentzuak eta kanten alaitasunak finkatu ziren donostiarren memorian”. Ideia erromantiko horiek kanten letretatik ateratakoak dirudite, baina ez nago ziur guztiz horrelakoa zenik kalderashen egoera hemendik igarotzen zirenean. Iragana erromantizatu egiten dugu gaur egungo balioen ikuspegitik, baina garai hartan, ziurrenik, ez zegoen benetako elkarbizitzarik, elkar ondo ezagutzeko modukorik, gaur egun ere izaten jarraitzen duen bezala. Izan ere, letretan ez da inondik ere agertzen benetako egoera zein zen: bazterkeria soziala, pobrezia, egoera material gogorrak… abestiak idatzi zituena ez zen halako kanpamendu batetik pasatu, akaso.
Kaldereroen inguruan gertatzen ari den auzia proposamen bat da berez: jaiak birpentsatzea, alegia. Zer ari garen ospatzen eta nor uzten dugun kanpoan
Hurrengo paragrafoan, abestien ez-arrazakeria azaltzen saiatzen da, bi argumenturen bidez. Lehenengoan, esaten du letretan ez dagoela mezu iraingarririk, eta bigarrenean, kanten idazlea Jerez de la Fronteran jaiotako irakasle ezkertiarra zela. Oso ondo. Egia da kaldereroen abestien letretan ez dagoela mezu iraingarririk, eta jaiaren zentzua zalantzan jartzen dugunon kritika ez da hori izan. Bestalde, Adolfo Comba ezkertiarra eta Jerez de la Fronterakoa izateak zer esan nahi du? Horrek jarrera arrazistetatik babesten al du? Hortaz, Jerez de la Fronterako ezkertiar guztiak arrazistak izatetik libre daude, ala? Onartu beharra dago bere burua ezkertiartzat jotzen dutenak arrazistak edota matxistak izan daitezkeela; ezkertiarra izateak klase-kontzientzia edukitzea adierazten baitu soilik, baina ez du esan nahi bestelako menderakuntzak eta pribilegioak deseraiki dituenik. Hala ere, ez nago esaten Adolfo arrazista zenik, izan zitekeela baizik.
Eta, bukatzeko, integrismoarena. “Zerk ekarri gaitu, ba, honetara? Arrisku handiko joera batek: integrismoak… eta gizartean nagusitu izan denean, beti ekarri ditu elkarbizitzaren hausturak, liskarrak eta… gerrak”. Irun eta Hondarribiko alardeen inguruko liskarrak ere integrismoagatik sortu dira? Hiriaren erdia integrista da, hortaz? Kaldereroen inguruan gertatzen ari den auzia proposamen bat da berez: jaiak birpentsatzea, alegia. Zer ari garen ospatzen eta nor uzten dugun kanpoan (izan ere, Donostiako ijitoek ez dituzte kaldereroak ospatzen). Hiritar gisa egin beharreko hausnarketak dira horrelakoak gizarte aurrerakoi batean, are gehiago umeak jai horien parte direnean, kaldereroz mozorrotzen ditugunean.
Eta umeei buruz ari garela, erabat bat nator azken ideiarekin: “Geure haur eta gazteek iragana zein izan den ezagutu dezaten”. Ijito herriak jasan izan duen –eta oraindik ere jasaten jarraitzen duen– bazterkeria ezagutu dezaten, ados nago. Ala iragan hori ez?
Ospa dezagun ijito-kultura aurreiritzi eta estereotiporik gabe.
Estefania Quílez, Amak Contra el Racismo-ko kidea